Η ΤΕΧΝΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΡΑ

Abr032026

Η ΤΕΧΝΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΡΑ

Η ΤΕΧΝΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΡΑ

24 Φεβρουαρίου 2026.

Κυρίες, κύριοι κι εσείς που δεν είστε ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Πρώτα απ’ όλα θέλουμε να ευχαριστήσουμε τον Gabriel Pascal, τον David Olguín, τον Philippe Amand και όλη την ομάδα που έκανε δυνατή αυτή την εκδήλωση. Και τη Steph για την ανεπιφύλακτη συνενοχή της.

Ευχαριστούμε επίσης τον Lenin και τη Marina, που είχαν την καλοσύνη να διαβάσουν τις παρεμβάσεις μας.

Θα ήθελα να διευκρινίσω ότι δεν προσκληθήκαμε σε αυτό το αφιέρωμα στον δάσκαλο Luis de Tavira. Δεν το λέω ως μομφή, αλλά ως ελαφρυντικό για εκείνους που, με καλή πρόθεση, οργάνωσαν αυτή τη συνάντηση. Ας χρησιμεύσει λοιπόν το παρόν κείμενο ώστε να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τυχόν παράπονα, βρισιές —από τις ήπιες μέχρι τις λιγότερο κομψές—, δικαστικές διαδικασίες και ό,τι άλλο μπορεί να προκύψει, τέλος πάντων.

Έτσι λοιπόν, μπορούμε να πούμε ότι βρισκόμαστε εδώ «απρόσκλητοι». Φαντάζομαι την ενόχλησή σας, αλλά σκεφτείτε ότι θα ήταν χειρότερα αν είχαμε μπει με το έτσι θέλω — ακολουθώντας αυτή την υγιή συνήθεια των κατοίκων των πόλεων να μπαίνουν κάπου χωρίς πρόσκληση και χωρίς να πληρώσουν εισιτήριο.

Είμαστε εδώ λοιπόν όχι μόνο για να γιορτάσουμε τους χαιρετισμούς των κοντινών του προς τον δάσκαλο, αλλά επίσης και κυρίως για να μεταφέρουμε μια αγκαλιά, εκείνων που παρόλο που βρισκόμαστε μακριά τον σκεφτόμαστε.

Και αυτή η γιορτή, όπου ο δάσκαλος λειτουργεί σαν πρόσχημα, μας θέτει διάφορα ερωτήματα. Τι είναι αυτό που επιτρέπει σε τόσο διαφορετικές και τόσο μακρινές κοινότητες να συναντηθούν στην ίδια γεωγραφία και στο ίδιο ημερολόγιο; Διότι αυτό είναι όσοι και όσες βρίσκονται σήμερα εδώ — μέρος απ’ ό,τι καλύτερο έχει η καλλιτεχνική κοινότητα. Και τα λόγια μας είναι εδώ για να κάνουν παρούσες και όσες βρίσκονται μακριά: ορισμένες από τις αυτόχθονες κοινότητες με ρίζες Μάγια — τις ζαπατιστικές κοινότητες.

Μια καλλιτεχνική κοινότητα και κοινότητες ιθαγενών να συνευρίσκονται. Διαφορετικοί άνθρωποι να συναντιούνται χωρίς να παύουν να είναι αυτό που είναι. Και ένας δάσκαλος του θεάτρου, ο Luis de Tavira, σαν ακούσιος αποστολέας της πρόσκλησης.

Τους πρώτους τους καλεί η δραματική τέχνη. «Η υπέρτατη καλλιτεχνική πρόκληση», συνήθιζε να λέει ο αείμνηστος σουπ Μάρκος —ο θεός να τον έχει εν τη δόξη του και η παναγία παρθένος να τον ευλογεί—, για να τη διακρίνει από τις άλλες τέχνες. Και υποθέτω, χωρίς να το γνωρίζω με βεβαιότητα, ότι ο εκλιπών αναφερόταν στο γεγονός ότι η πραγματικότητα κατατρέχει το Θέατρο (όπως και τον χορό και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη μουσική) σε ένα ιλιγγιώδες παρόν. Σε αντίθεση με τον κινηματογράφο, τις εικαστικές τέχνες, τη γλυπτική, τη λογοτεχνία και την αρχιτεκτονική, για παράδειγμα, όπου η καλλιτεχνική πράξη δημιουργείται σε έναν χώρο διαφορετικό από εκείνον όπου έρχεται σε επαφή με τα πρόσωπα που δέχονται το μήνυμά της (ή δεν το δέχονται), το θέατρο σχετίζεται με τον άλλο σε μια ιδιαίτερη χωροχρονική συνθήκη — τέτοια που η γεωγραφία και το ημερολόγιο να γίνονται και αυτά μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Έτσι, όταν λέμε «θέατρο», αναφερόμαστε συγχρόνως στο έργο και στον χώρο όπου αυτό παίζεται.

Βρισκόμαστε λοιπόν κι εμείς εδώ —εμείς οι ζαπατιστικοί λαοί— παρά τις αντιρρήσεις των διοργανωτών αυτού του αφιερώματος, σε έναν θεατρικό χώρο που ονομάζεται «El Milagro» («Το Θαύμα»). Ίσως γιατί η άσκηση της δραματικής τέχνης, τουλάχιστον στο Μεξικό, είναι πράγματι ένα θαύμα που επιτυγχάνεται παρά τις αμέτρητες δυσκολίες.

Και όμως, σε αυτούς τους σκοτεινούς καιρούς όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη κατατρέχει τις τέχνες, το θέατρο φαίνεται να παραμένει ασφαλές. Τουλάχιστον προς το παρόν μοιάζει αδύνατο ένας κυβερνοοργανισμός να μιμηθεί τη θαυμαστή εκείνη πρόσωπο με πρόσωπο σχέση που γεννιέται ανάμεσα στους καλλιτέχνες του θεάτρου και στο κοινό.

Φαίνεται δύσκολο (τουλάχιστον προς το παρόν) η Τεχνητή Νοημοσύνη να καταφέρει να προσεγγίσει τις διαφορετικές ερμηνείες του χαρακτήρα της Αδέλα στο «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», όταν, με τη φωτιά ενός απαγορευμένου έρωτα, αψηφά τον αυταρχισμό:

«Τέλειωσαν πια οι φωνές της φυλακής! (Η Αδέλα αρπάζει το μπαστούνι από τη μητέρα της και το σπάει στα δυο.) Έτσι κάνω εγώ με το ραβδί της εξουσίας. Μην κάνετε ούτε βήμα. Κανείς δεν με διατάζει εμένα εκτός από τον Μάρκος!»

(Ok, ok, ok, στο πρωτότυπο λέει «Πέπε», αλλά ας πούμε ότι είναι ποιητική αδεία.)

Βέβαια έχετε δίκιο ότι δεν είναι καθόλου τυχαίο που επέλεξα ένα θεατρικό έργο του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, ενός ανθρώπου διαφορετικού, ξεχωριστού, κατατρεγμένου και δολοφονημένου γι’ αυτό που ήταν και για την υπόθεση που υπερασπιζόταν. Ούτε είναι τυχαίο που διάλεξα λόγια μιας γυναίκας εξεγερμένης. Ούτε ότι μια καλλιτέχνιδα, η Μαρίνα, διαβάζει αυτό το κείμενο.

Όμως στην πραγματικότητα αυτό που με ώθησε να το αναφέρω είναι ο ανατρεπτικός έρωτας που υιοθετεί το έργο. Και φυσικά η σκηνική πρόκληση που θέτουν αυτές οι λίγες γραμμές σε κάθε καλλιτέχνη του θεάτρου: η Αδέλα να σπάει τα δεσμά της υποκρισίας που είχε επιβάλει η Μπερνάρντα Άλμπα σ’ αυτήν και τις υπόλοιπες κόρες της.

Και όλα αυτά έχουν σημασία γιατί, στο περσινό Σπορείο του Δεκεμβρίου του 2025, ο δον Luis de Tavira, ο δάσκαλος, ήταν ο μόνος που κατάλαβε τι θέλαμε να κάνουμε εισάγοντας τα θέματα του έρωτα και της απουσίας του. Όταν του έγραψα για να τον προσκαλέσω, του είπα ότι μάλλον κανένας από τους ομιλητές δεν θα άγγιζε αυτά τα ζητήματα, εκτός από εμάς φυσικά, οπότε δεν είχε λόγο να ανησυχεί. Αυτός όμως κατάλαβε αμέσως ότι αυτά ακριβώς είναι τα πιο σημαντικά θέματα κάθε στοχασμού που υπήρξε ή θα υπάρξει. Ο δάσκαλος αποδέχθηκε την πρόκληση (στην πραγματικότητα το ίδιο το θέατρο είναι μια πρόκληση). Και η παρέμβασή του, από μακριά —όπως και αυτά τα λόγια τώρα— επικεντρώθηκε στο μυστήριο που πρέπει να αποκαλυφθεί: τον έρωτα και την απουσία του.

Με τη συνήθη του διαύγεια, αποκάλυψε το λάιτ μοτίφ της ανθρώπινης ιστορίας, των επιτυχιών και των αποτυχιών της, των ανόδων και των πτώσεών της, των πολέμων που κρύβονται πίσω από την απουσία του έρωτα και των ερώτων που κρύβονται πίσω από πολέμους, αντιστάσεις και εξεγέρσεις.

Στην παρέμβασή του, ο δάσκαλος είπε ότι εγώ είπα αυτό που στην πραγματικότητα είπε αυτός: ότι η τέχνη είναι μια διακήρυξη αγάπης προς την ανθρωπότητα. Κι αν είπε ότι εγώ είπα αυτό που αυτός είπε ότι είπα πως αυτός είπε, τότε δεν πρόκειται για σύγχυση, αλλά για μια ευτυχή σύμπτωση. Μια σύμπτωση ανάμεσα σε δύο αποστάσεις, σαν αυτές που συναντιούνται σήμερα εδώ, σαν από θαύμα, στο Θαύμα.

Πρέπει να είστε δυνατοί: σε αυτόν τον φοβερό και υπέροχο έρωτα, στην τέχνη, βαδίζετε προς την απουσία του έρωτα. Γιατί η ανθρωπότητα δεν θα ανταποκριθεί. Είναι απείθαρχη, πεισματάρα, αχάριστη, μπαμπέσα, αθεράπευτα ρομαντική — όπως την περιέγραψε εύστοχα ο Μεξικανός φιλόσοφος Salvador Flores Rivera. Και παρ’ όλα αυτά πρέπει να επιμείνετε. Έτσι θα μπορέσετε να καταλάβετε ότι οι τέχνες είναι κατάρα. Μια όμορφη κατάρα, βεβαίως, αλλά κατάρα εντέλει.

Φαντάζομαι τώρα τις εκφράσεις της Στεφ, που είναι συνδημιουργός αυτής της εισβολής. Πρέπει να πω, προς υπεράσπισή της, ότι δεν ήταν μόνο συνένοχη σε αυτό, κι ότι υπάρχουν κι άλλα εγκλήματα προσεχώς που απαιτούν την ίδια αφοσίωση και δέσμευση από πλευράς της. Γιατί το θέατρο, φίλες και εχθρές, είναι και αυτό: συνενοχή, αφοσίωση και δέσμευση.

Φαντάζομαι επίσης το συγκρατημένο γέλιο της Μαρίνα, που της είχα πει ότι θα επρόκειτο για ένα σοβαρό κείμενο και ότι έπρεπε να το διαβάσει επιτόπου, χωρίς να το γνωρίζει εκ των προτέρων. Κι όχι μόνο αυτό, της είπα επίσης ότι το σενάριο απαιτούσε να χτενιστεί, κάτι που θα διαπιστώσετε αν συνέβη ή όχι, ανάλογα με το αν υπερίσχυσε η καλλιτεχνική της πειθαρχία ή όχι. Υποθέτω ότι θα κάνει μορφασμούς δυσαρέσκειας και επίπληξης. Μια γκριμάτσα δυσφορίας, ή σαν να πρόκειται να ξεκινήσει ένα προσποιητό κλαψούρισμα, δεν θα πήγαινε άσχημα όταν φτάσει σε αυτά τα λόγια. Ευχαριστώ Μαρίνα, αλλά νομίζω ότι χρειάζεσαι περισσότερη εξάσκηση στους μορφασμούς μπροστά στον καθρέφτη.

Γιατί το θέατρο είναι επίσης κι αυτό: ένας καθρέφτης που αντανακλά το καλύτερο και το χειρότερο της ανθρωπότητας, που απευθύνεται στη φαντασία του θεατή και τον καθιστά συνένοχο πίσω από το χειροκρότημά του ή την αποδοκιμασία του ή καμιά αφελή αξίωση του τύπου «τα λεφτά μου πίσω, και προσθέστε και τα έξοδα του ταξί, τον πολύτιμο χρόνο μου και συν τον ΦΠΑ!», γιατί η Φορολογική Υπηρεσία έχει γίνει σαν την αστυνομία μετανάστευσης, σαν τον ICE, και κυνηγάει καλλιτέχνες λες και η τέχνη είναι επιχείρηση και όχι αυτό που είναι στην πραγματικότητα: ένα θαύμα.

-*-

Αλλά μην αποσπάται η προσοχή σας. Στον δάσκαλο ανατέθηκε ο ρόλος του προσχήματος, ρόλος που φαντάζομαι ότι τον αποδέχθηκε με επιφύλαξη. Όμως το κεντρικό θέμα αυτής της συνάντησης είναι το θέατρο. Ή, γενικότερα, οι τέχνες.

Πριν από έναν χρόνο, είχα παρομοιάσει τον σκηνοθέτη του θεάτρου με τον στρατιωτικό διοικητή. Δεν έχει σημασία πόσες πρόβες κάνουν ή πόσες ασκήσεις· όταν έρθει η στιγμή να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα (να βρεθούν μπροστά στο κοινό στην περίπτωση του Θεάτρου —και επίσης του Χορού και σε ορισμένες περιπτώσεις της Μουσικής— ή απέναντι στον εχθρό στην περίπτωση του μαχητή), δεν υπάρχει δυνατότητα να επαναληφθεί η σκηνή. Ίσως αυτό να εξηγεί την αυθόρμητη συμπάθεια που είδα ανάμεσα στον Εξεγερμένο Υποδιοικητή Μοϊσές και τον δάσκαλο Luis de Tavira όταν μίλησαν στο ίδιο τραπέζι στη Συνάντηση των Τεχνών πριν από έναν χρόνο. Ήμασταν εκεί με τη Στεφ, σαν φρουροί στο πλευρό τους, και συμμετείχαν ακόμα ο Iván Prado, οι Los Zurdos και, εξ αποστάσεως, ο Antonio Ramírez.

Γι’ αυτό έχω πει πιο παλιά ότι η δραματική τέχνη, όπως και ο χορός, παρουσιάζει μια μεγαλύτερη πρόκληση.

Κι ακόμη περισσότερο: στο θέατρο, ένα πλήθος παραγόντων συγκλίνει μέσα στη φευγαλέα στιγμή της παράστασης.

Τα μέρη που απαιτεί το όλον για να συγκροτηθεί ως τέχνη: ο φωτισμός, τα κοστούμια, τα σκηνικά, ο ήχος, ακόμα και οι διαφημίσεις, τα εισιτήρια και η διαρρύθμιση των καθισμάτων. Τώρα φαντάζομαι τον Gabriel, τον Philippe και τον David να αναρωτιούνται αν είμαστε οι μόνοι απρόσκλητοι, γιατί κάποιοι παρευρισκόμενοι υπάρχουν υποψίες ότι ήρθαν μόνο για να δουν αν έχει κοκτέιλ και μπουφέ. Και ήδη ψιθυρίζουν μεταξύ τους ότι έχει μόνο ένα ζαχαρωμένο νερό με απροσδιόριστη γεύση και ένα καημένο σάντουιτς που έχει γνωρίσει και καλύτερες ημέρες. Φυσικά, όλες, όλοι και όλα χαμογελούν και λένε φωναχτά «Αχ, το θέατρο!», ενώ πλησιάζουν σιωπηλά προς την έξοδο.

-*-

Σας το είπα και πριν, μην αποσπάται η προσοχή σας, συγκεντρωθείτε.

Πολλά έχουν ειπωθεί για το θέατρο ως διασκέδαση, ως διαμαρτυρία, ως στοχασμό και ως διδακτικό μέσο. Έτσι λοιπόν, ένας δάσκαλος ή μια δασκάλα του θεάτρου είναι στην πραγματικότητα εκπαιδευτές εκπαιδευτών. Εδώ τους λέμε «formadores» (εκπαιδευτές). Υπάρχουν εκπαιδευτές εκπαίδευσης —που εκπαιδεύουν τους λειτουργούς της εκπαίδευσης—, εκπαιδευτές υγείας — που προετοιμάζουν τους λειτουργούς υγείας, πρώτων βοηθειών, προληπτικής ιατρικής, μαίες, βοτανοθεραπευτές, τεχνικούς των εργαστηρίων και, κάποια μέρα, θα εκπαιδεύσουν και χασάπηδες ή «μαχαιρομπήχτες», όπως λέμε όσους ξέρουν από χειρουργικές επεμβάσεις.

Εν ολίγοις, έχουμε το θέατρο ως διασκέδαση, ως διαμαρτυρία, ως εικόνα της εποχής και του πολιτισμού, ως στοχασμό και ως παιδαγωγική.

Σίγουρα υπάρχουν κι άλλα αγκάθια στον σκαντζόχοιρο της δραματικής τέχνης, αλλά εγώ θα σας δείξω ένα αγκάθι που ίσως αγνοείτε: το θέατρο ως έρωτα και απουσία του έρωτα.

Και γι’ αυτό θα σας πω μια ιστορία που αφηγήθηκα σε μια συνάντηση όπου βρίσκονταν νέοι και νέες συντονιστές τέχνης και πολιτισμού, καθώς και αρκετοί που κάνουν θέατρο, άντρες και γυναίκες ζαπατίστας.

Η ιστορία ονομάζεται…
(συνεχίζεται)